دنبال چی میگردی :
در کجا دنبالش میگردی :


پیشینه تاریخی بیرجند

دوره باستانی و میانه

از اسناد بازمانده دوران باستان تاریخ ایران چنین برداشت می‌آید که "قهستان" در دوره باستان خاستگاه و زیستگاه یکی از اقوام نژاد ایرانی (پارسی) به نام "ساگارت" بوده و بخشی از ساتراپی چهاردهم هخامنشی به شمار آمده است. این نظر در دو سند، یکی کتیبه‌های هخامنشی و دیگر در نوشته‌های مورخان یونانی مانند هرودت ذکر گردیده است. دردوره اشکانی که پارتها به همت اشک نامی در خراسان بزرگ آن روزگار به فرمانروایی رسیدند و از ربع نخست سده سوم قبل از میلاد تا نیمه سده سوم میلادی بر مسند قدرت بودند طبق نوشته‌ها و قراین تاریخی و نیز کتیبه بسیار معروف و مهم "کال جنگال" بیرجند و قهستان یکی از ایالات شاهنشاهی اشکانی بوده است. همچنین "خوسف"، "ساتراپ نشین" این منطقه در جنوب خراسان بوده است. در عهد ساسانیان نیز قهستان از ایالات آباد و معتبر شاهنشاهی آنان بوده است و حدود 150 سال محل حکمرانی و حضور هپتالیان بوده است.
دوره نوین (عهد اسلامی)
تاربخ‌نویسان فتح خراسان را در سال بیست و دوم هجری قمری در زمان عمر و فتح قهستان را در سال بیست و نهم هجری قمری در عهد خلافت عثمان دانسته‌اند. نام قهستان و شهرهای آن از زمانی که نهضت اسماعیلیه پا گرفت و گسترش یافت و اسماعیلیان در این ناحیه به تبلیغ و فعالیت پرداختند بر سر زبانها افتاد و در نوشته‌ها راه یافت. در دوره مبارزات اسماعیلیان یعنی سده‌های ششم و هفتم به ویژه از هنگامی که "حسن صباح" قهستان را با توجه به موقعیت کوهستانی و شرایط جغرافیایی آن برای فعالیت اسماعیلیان مناسب دید و "حسن قاینی" را مامور تبلیغ آن آیین در این منطقه نمود، قهستان اهمیت فوق العاده‌ای پیدا کرد، چنانکه پس از "الموت" مهمترین پایگاه و پناهگاه اسماعیلیان کوهستانهای این سرزمین بود و بسیاری از مردم قهستان به این مذهب گرویدند و حتی در برخی از شهرها حکومتهای محلی هم تشکیل دادند. از این زمان تا عهد صفویان "بیرجند" با آنکه از خمول و گمنامی در آمده بود اما هنوز قصبه‌ای بیش نبود ولی از دوره صفویه اندک اندک رو به شهر شدن گذاشت و مرکزیتی پیدا کرد و خانواده "امیری" بیرجند "علم-خزیمه" که در این دوره به امارت رسیدند در آنجا مستقر شدند اما تا دوره قاجاریه مرکز "قاینات" شهر "قاین" بود و "بیرجند" هنوز عنوان قصبه‌ای داشت. در این دوره بیرجند که "امیرنشین" شده بود رسما "حاکم نشین" ولایت قاینات شد و اندک اندک از حالت "ده" و "قصبه" درآمد و کم کم گسترش یافت و تشکیلات حکومتی و سازمانهای اداری و تاسیسات گوناگون در آن ایجاد شد و مردم بسیاری از روستاهای دور و نزدیک به آنجا مهاجرت کردند و جمعیت آن فزونی یافت و شهری قابل توجه شد. در اولین تقسیمات رسمی کشوری در سال 1316 و تشکیل استانها و شهرستانها، ولایت قاینات شهرستان بیرجند نام گرفت و یکی از هفت شهرستان استان نهم "استان خراسان" شد و شهر بیرجند به عنوان مرکز این شهرستان انتخاب گردید.
وجه تسمیه بیرجند:
این شهر را از قدیم به دو نام خوانده‌اند: 1- قهستان 2- بیرجند 
لف) قهستان
قهستان نام سرزمینی بوده که در جنوب خراسان واقع است و آن منطقه "کوهستانی" گسترده‌ای است که از شمال به تربت حیدریه، از شمال شرق به هرات و افغانستان، از شرق به دشت ناامید، از جنوب شرقی به سیستان و بلوچستان، از جنوب و جنوب غربی به کویر لوت، از غرب به طبس و کویر مرکزی و از شمال غربی به دشت کویر محدود می‌شده و به سبب کوهستانی بودن آن به این نام "قهستان"، (کهستان = کوهستان) خوانده شده است. قهستان قدیم شامل ولایات خواف، گناباد، بجستان، کاشمر، فردوس، طبس، قاین، طبس مسینا، بیرجند و نهبندان بوده است. ولی گاه به محدوده کوچتکری از این سرزمین یعنی ولایت قاینات اطلاق گردیده و گاهی تنها به شهر بیرجند نیز گفته شده است.
ب) بیرجند
نام اصلی بیرجند از دیرباز بیرجند بوده که به صورتهای برجند، برجن، برکند، بیرکند نیز در نوشته‌ها و فرهنگ‌نامه‌ها آمده است. کلمه بیرجند از دو جزء "بیر" و "جند" تشکیل شده است و بیشتر صاحبنظران "جند" را معرب واژه کند به معنی شهر می‌دانند ولی در مورد پیشین آن یعنی "بیر" اختلاف نظر وجود دارد و آنرا به معانی "نصف"، "بلند"، "چاه" و "طوفان" معنی کرده‌اند.
در باره بیرجند :
از لحاظ فرهنگ و علم و معرفت، این دیار یکی از درخشانترین نقاط ایران است. درنوشته‏ هاى دوره صفویه گفته شده که قهستان ولایتى است با مردمى فهیم و صاحب فراست که از آنجا شاعران و نویسندگان و عالمان زیادی برخاسته‏ اند. بیرجند دارالملک قهستان بوده و خانه‏ هاى آن بر روی تپه‏ ماهور بنا گردیده است. در عهد ساسانیان این منطقه ولایتى آباد و داراى روستاهاى حاصلخیز بوده است که مردمانى با استعداد و سلحشور داشته و همیشه مایه دلگرمى حکومت و منشأ قدرت در این منطقه بوده ‏اند که به پشتیبانى آنان پیروزی‏هایى به دست می‏آورده ‏اند. شهرستان بیرجند علی‏رغم محدودیتهاى زیست محیطی و شرایط ویژه اقلیمى خاص از توان و غناى فرهنگی بالایى برخوردار است. وجود علما، فقها و دانشمندان برجسته‏اى که هر یک در طول تاریخ سبب ایجاد و تقویت پیکره تنومند فرهنگی منطقه شده‏ اند، آوازه این شهرستان را از مرز منطقه و کشور فراتر برده و نام بسیاری از آنان در زمره شخصیتهاى علمى ایران و جهان ثبت شده است. نمونه این شهرت اولین مدرسه به سبک جدید می‏باشد که در سال 1284 هـ . ش همزمان با تأسیس دارالفنون تهران و رشدیه تبریز در بیرجند تأسیس شد و به دنبال آن دبیرستان شوکتیه و مدارس دشت بیاض نهبندان، سربیشه، خوسف و دبستان دخترانه شوکتى افتتاح گردید. مهمترین عاملی که به بیرجند وجهه‏ اى قابل احترام مى‏ بخشد، قدمت فرهنگی آن است. مراکز علمى و فرهنگی جدید از مدارس علمیه نشأت گرفته ‏اند و در این میان اهمیت مدرسه «معصومیه» که سابقهء بیش از هزار سال دارد و محل تحصیل اغلب مشاهیر بیرجند بوده قابل ذکر است.
آثار تاریخی شهرستان بیرجند:
 
قلعه بیرجند
قدمت تاریخی: دوره صفویه
موقعیت: میدان امام حسین (ع)
قلعه بیرجند مشهور به قلعه پایین شهر در زمینی به مساحت 2500 متر مربع با برج و بارویی ورتفع در بخش شمال غرب بیرجند بر فراز تپه‌ای در مرکز بافت قدیم شهر بنا گردیده است. این قلعه چهار ضلعی دارای چهار برج مدور در چهار گوشه و دو برج در ضلع غربی و شرقی، همچنین دو درب ورودی یکی در ضلع جنوبی و دیگری در ضلع غربی آن میباشد. بنای قلعه که در اثر گذر زمان تنها آثاری از آن به جا مانده بود، در سال 1379 توسط شهرداری بیرجند مرمت و بازسازی شد. هم اکنون مجموعه تفریحی - توریستی قلعه در زمینی به مساحت 8500 متر مربع پذیرایی بازدیدکنندگان محترم می‌باشد.
ارگ کلاه فرنگی
بنایی متفاوت از معماری شهری قدمت تاریخی: دوره زندیه موقعیت: خیابان شهید مطهری این بنا در 6 طبقه به فرم زیگورات ساخته شده است. مهمترین بخش آن از نظر معماری حوضخانه‌ای است که از ویژگیهای معماری و تزئینات جالب توجهی برخوردار است. قابل ذکر است که ارگ مذکور از بناهای شاخص بیرجند بوده و زمانی مرکز حکمرانی حسامالدوله بوده است.
باغ و عمارت اکبریه
قدمت تاریخی: دوره صفویه
موقعیت: انتهای خیابان معلم
این مجموعه شامل باغ، عمارت، سر در ورودی، اصطبل، حمام، خمخانه بخش اداری، تالار تشریفات، استخر و غیره می‌باشد. جالبترین بخش مجموعه بخش مرکزی آن است که در دو طبقه ساخته شده و هم اکنون به عنوان موزه مردم شناسی و موزه باستانشناسی از آن استفاده می‌شود. این مجموعه دارای تزئینات مقرنس، گچکاری و آیینه‌کاری در داخل و آجرکاری در نمای خارجی می‌باشد.
ارگ بهارستان (قلعه خشتی )
قدمت تاریخی: دوره زندیه
موقعیت: انتهای خیابان شهید منتظری - کوچه شهید کوشه‌ای
مهمترین بخش این بنا کوشک آن است که در سه طبقه و به صورت 8 ضلعی ساخته شده است. قلعه دفاعی که دارای یک برج و حصاره بوده و همچنین حیاط اندرونی و اتاقهای دور تا دور، از دیگر بخشهای این بنا می‌باشد.
مدرسه شوکتیه
قدمت تاریخی: 1312 ه.ق
موقعیت: انتهای خیابان شهید منتظری
این بنا تک ایوانی و هشتی، دهلیز، ایوان رفیع، حیاط، حجره‌های دور تا دور حیاط، شاه‌نشینی و حمام از متعلقات این بنا می‌باشد.
باغ و عمارت شوکت آباد
قدمت تاریخی: دوره قاجار
موقعیت: بلوار دانشگاه - شوکت آباد این بنا در دوره حکمرانی اسماعیل‌خان بنا شده است. در این اثر روش معماری ترکی مشاهده می‌گردد. عمارت نارنجستان که از شایسته‌ترین آثار تاریخی بیرجند است توسط دالانی سرپوشیده به باغ شوکت آباد و عمارت اصلی آن متصل گردیده است. از ویژگیهای این بنا مقرنس کاری، آیینه‌کاری، گچبری را می‌توان نام برد. وسعت این مجموعه 5/8 هکتار می‌باشد.
سجد چهار درخت
قدمت تاریخی: دوره صفویه
موقعیت: خیابان شهدید مطهری - میدان چهار درخت (قدیمی‌ترین میدان بیرجند)
خواجه خضر
قدمت تاریخی: اوایل قاجاریه
موقعیت: خیابان شهدید منتظری در نزدیکی بنای مدرسه شوکتیه و ارگ بهارستان
انبار حاجی ملک
قدمت تاریخی: دوره قاجاریه
موقعیت: خیابان شهدید مطهری
مصلی
قدمت تاریخی: دوره قاجاریه
موقعیت: خیابان جمهوری اسلامی - سه‌راهی اسدی

بانک اطلاعاتی شهرستان بیرجند